Душанбе
Асосӣ / Иқтисодиёт / Рушди иқтисодиёт
Бахшҳои сайт
Ҷустуҷӯ дар сайт
Рушди иқтисодиёт

Таҳлили мухтасари рушди иқтисодию иҷтимоии шаҳри Душанбе

 дар солҳои 2005-2014 

Шумораи ќувањњои корї (ањолии машѓули кор ва бекорони расмї ба ќайд гирифташуда) дар шањри Душанбе дар соли 2014-ум 186,1 њазор нафарро ташкил доданд, ки аз онњо 183,6 њазор нафарашон дар иќтисодиёт машѓул ва 2,5 њазор нафарашон маќоми расмии бекориро гирифтаанд. Шумораи ањолии дар иќтисодиёт машѓул нисбат ба солњои 2005-2010 мутаносибан   26,2  ва 8,0 фоиз зиёд гардидааст.

 

Баќайдгирии таваллуд, фавт ва афзоиши табии ањолї

Яке аз нишондињандаи асосие, ки ба зиёдшавии ањолї таъсири мусбат мерасонад ин таваллуд мебошад. Аз рўи маълумотњои маќомотњои сабти асноди њолати шањрвандї дар давоми солњои 2005-2014 дар шањри Душанбе 155720 таваллуди кўдакони навзод ба ќайд гирифта шудааст. Шумораи фавтидагон дар ин давра 25499 нафарро ташкил дода, афзоиши табиии ањолї дар ин давра дар шањри Душанбе - 130221 нафарро ташкил дод.

Яке аз нишондињандањои асосие, ки барои бањодињии рушди инсон ва сатњи зиндагии ањолї истифода карда мешавад, ин давомнокии миёнаи умр мебошад. Ин нишондињанда дар давоми солњои 2007-2014 дар шањри Душанбе афзудааст. Дар соли 2007 давомнокии миёнаи умр дар шањри Душанбе 73,5 сол, барои мардон 70,6 ва барои занон 76,4 сол, дар соли 2010 давомнокии миёнаи умр ба 73,2 сол, барои мардон 71,5 сол ва барои занон 75,2 солро ташкил медод, дар соли 2014 бошад, давомнокии миёнаи умр ба 74,1 сол, барои мардон 71,9 сол ва барои занон 76,3 солро ташкил дод, ки мутаносибан давомнокии миёнаи умр њамагї 0,6 сол, барои мардон 1,3 сол зиёд шуда ва барои занон 0,1 сол кам шудааст.

 

Муњољирати ањолї

Омили дигаре, ки ба зиёдшавии шумораи ањолии шањри Душанбе ва сохтори љинсию синну солии он таъсир мерасонад ин муњољирати ањолї яъне кўчида омодани ањолї (урбанизатсияи ањолї бештар мушоњида мешавад) барои љойи истиќомати доимї, кор ва ё тањсил ва њамчунин кўчида рафтани ањолї ба дигар минтаќањои љумњурї барои љои истиќомати доимї мебошад.

Дар давоми солњои 2005-2014 шумораи ањолии ба шањри Душанбе кўчида омода - 53118 нафарро ташкил дод, шумораи ањолии кўчидарафта -35939 нафарро ташкил дод. Аз муњољират зиёдшавии ањолї дар шањри Душанбе дар ин давра 17179 нафарро ташкил дод.

 

Сатњи зиндагии ањолї

Бо бењтар гаштани вазъи иљтимої-иќтисодии шањри Душанбе сатњи даромаднокии ањолї аз њисоби њамаи сарчашмањо музди миёнаи мењнат, даромад аз фаъолияти инфиродї, трансферњои иљтимої нафаќа, кўмакпулињо, идрорпулї, даромад аз моликият, пасандозњо ва дигар намуди даромадњо баланд гардид. Аз рўи маълумотњои тадќиќоти буљети хонаводањо даромади пулии ањолї ба як нафар дар шањри Душанбе дар соли 2005 њамагї 40,96 сомонї ва дар соли 2010 – ум 255,22 сомониро ташкил медод. Дар соли 2014 бошад даромади пулии ањолї ба як нафар дар муќоиса ба нишондињандањои соли 2005 –ум 8,8 баробар ва нисбат ба соли 2010-ум 41,7 фоиз зиёд шуда 361,75 сомониро ташкил дод. Даромадњои мењнатї 7,2 баробар, нафаќа, кўмакпулї ва стипендия (идрор) 12,2 баробар нисбат ба соли 2005 зиёд шудааст. Дар ин давра дар баробари афзоиши даромадњои пулии ањолї њаљми харољотњои пулї ва пасандозњои ањолї низ зиёд шудааст. Харољотњои пулии ањолї дар давоми солњои 2005 то соли 2014 аз 37,38 сомонї то 352,20 сомонї ба як нафар расидааст (9,4 баробар зиёд мебошад). Бо бењтар гаштани дараљаи некўањволии мардум њиссаи харољотњо барои хариди мањсулотњои озуќаворї, ѓайриозуќаворї ва хизматрасонї таѓйир ёфтааст. Масалан, агар дар соли 2005 -ум 84,3 фоизи харољоти пулии ањолии шањри Душанбе барои хариди мањсулотњои озуќаворї сарф шуда бошад пас дар соли 2014-ум ин нишондињанда ба 54,8 фоиз расидааст. Дар соли 2005 њамагї харољоти хонаводањо барои хариди мањсулотњои ѓайриозуќа 8,2 фоиз ва дар соли 2010-ум 23,9 фоизро ташкил медод, дар соли 2014 бошад, њиссаи харољоти ѓайриозуќаворї 23,1 фоизро ташкил дод, ки нисбат ба соли 2005-ум 2,8 баробар зиёд шуда нисбат ба соли 2010-ум 0,8% фоиз кам гардидааст.

Дар давоми солњои 2005-2014 музди миёнаи кормандони кироя 8,3 баробар афзуда дар соли 2014 ба њисоби миёна 1402,67 сомониро ташкил дод (дар соли 2005 њамагї 168,06 сомонї ва дар соли 2010 – ум 717,28 сомонї буд). Дар соли 2014 музди миёнаи кормандони кироя дар шањри Душанбе 1402,67 сомониро ташкил додааст. Андозаи музди миёнаи мењнат дар шањри Душанбе дар муќоиса нисбат ба сатњи миёнаи музди мењнати умумиљумњуриявї ва дигар минтаќањо аз њама баландтарин мебошад. Масалан, музди миёнаи љумњурї дар соли 2014-ум 819,59 сомониро ташкил додааст, ки њамагї 58,4 фоизи музди миёнаи шањри Душанберо ташкил медињад. Дар вилояти Суѓд музди миёнаи мењнат – 645,72 сомонї, дар вилояти Хатлон – 627,62 сомонї, дар ВМКБ -670,57 сомонї ва ноњияњои тобеи ҷумњурї 749,36 сомонї мебошад, ки мутаносибан 46,0, 44,7, 47,8 ва 53,4 фоизи музди миёнаи кормандони шањри Душанберо ташкил медињанд.

Андозаи миёнаи нафаќаи якмоња дар давоми солњои 2005-2013 дар шањри Душанбе аз 43,26 сомонї то 318,03 сомонї зиёд шудааст.

Яке аз њадафњои асосии кишвар ин паст кардани сатњи камбизоатї ва баланд бардоштани сатњи некуањволии мардум мебошад, ки афзоиши даромади пулии ањолї, баланд бардоштани музди мењнат ва нафаќа ба ин мусоидат менамояд.

Аз рўи маълумотњои Тадќиќоти сатњи зиндагонии ањолї, ки дар соли 2007 аз тарафи Агентии омор бо кумаки техникї ва молиявии Бонки Умумиљањонї гузаронида шуда буд 43,3 фоизи ањолии шањри Душанбе дар сатњи камбизоатї ќарор доштанд, маълумотњои Тадќиќоти буљети хонаводањо дар солњои 2012-2013 нишон дод, ки вазъи иќтисодї ва сатњи некуањволии ањолии шањри Душанбе дар давоми панљ соли охир зиёда аз ду баробар баланд шуда сатњи камбизоатї то ба 19,2 фоиз паст фаромадааст. Сатњи камбизоатии озуќаворї аз 16,4 фоизи соли 2007 дар соли 2013 то ба 5,1 фоиз паст шудааст.

 

Маљмўи мањсулоти минтаќавї

Маљмўи Мањсулоти Минтаќавии шањри Душанбе дар соли 2014-ум 9394,7 млн. сомониро ташкил кард, ки он нисбат ба соли 2005-ум бо нархњои љорї 7915,1 млн. сомонї ва нисбат ба соли 2010 – ум 4193,3 млн. сомонї зиёд шудааст.

МММ-и шањри Душанбе ба сари њар нафар ањолї 12,0 њазор сомониро ташкил кард, ки ин нисбат ба соли 2005-ум 5,2 баробар ва нисбат ба соли 2010 – ум 1,7 баробар афзудааст.

Дар сохтори МММ-и шањри Душанбе дар соли 2014 њиссаи калон ба соњаи сохтмон ва соњањои хизматрасонї рост меояд. Ќайд кардан зарур аст, ки дар сохтори МММ-и шањри Душанбе дар соли 2005-ум њиссаи зиёдро соњаи саноат ва соњањои хизматрасонї ташкил мекард.

Инчунин њиссаи асосии харољоти буљети шањри Душанбе барои рушди иќтисодиёт равона карда шудааст. Њамзамон њиссаи соњањои иљтимої 24,1 фоизро ташкил дода, аз он њиссаи соњаи маориф 14,2 фоиз (дар соли 2005-ум 21,0 фоиз ва дар соли 2010-ум 17,3 фоиз) ва соњаи тандурустї ва варзиш 8,6 фоиз (дар соли 2005-ум 10,7 фоиз ва дар соли 2010 – ум 9,9 фоиз) ташкил медињад.

Ќайд кардан зарур аст, ки соњаи маориф дар МММ-и Душанбе дар соли 2014-ум 6,5 фоиз ва соњаи тандурустї 2,0 фоизро ташкил дод.

Аз рўи маълумотои Бонки миллии Тољикистон баќияи амонатњои шахсони воќеї дар бонкњо дар соли 2014-ум 3532,5 млн. сомониро ташкил медињад, ки нисбат ба соли 2010-ум 5,1 фоиз ва нисбат ба соли 2005-ум 6,2 баробар  зиёд мебошад.

Љойи таъкид аст, ки бо вуљуди њамасола аз контингенти умумии даромадњои шањри Душанбе хориљ карда шудани ин ё он сарчашмаи андозї даромади умумии буљети шањри Душанбе сол то сол зиёд гардида истодааст. Воридоти даромадњо ба буљет аз рўи андозњо ва дигар пардохтњои њатмии давлатї        (бе дарназардошти андози иљтимої) аз шањри Душанбе дар соли 2005 - ум 84,8 млн. сомонї, соли 2010-ум 592,0 млн. сомонї ва соли 2014-ум ба 1273,6 млн. сомонї расидааст, ки дар муќоиса ба соли 2005-ум 15 баробар ва соли 2010-ум 2,2 баробар зиёд мебошад.

Тибќи ќонунњои Љумњурии Тољикистон «Дар бораи буљети давлатии Љумњурии Тољикистон» (барои солњои 2010-2011) аз соли 2010 андоз аз арзиши иловашуда ва андоз аз фоидаи Бонки миллии Тољикистон, аз соли 2011 андоз аз арзиши иловашуда ва аксизи ширкатњои мобилї, андоз аз шахсони воќеии лоињањои инвеститсионї, љаримањои маъмурї ва маблаѓњои барилова њисобшуда дар рафти санљишњо ошкоргардида ба буљети љумњуриявї пардохт шуда истодаанд.

Танњо дар соли 2014 аз ин њисоб ба буљети љумњуриявї 650,7 млн. сомонї ворид шудааст, ки баробари боз 33,5 фоизи буљети солонаи шањри Душанбе буда, баёнгари сањми воќеии соњибкорони пойтахт мебошад.

Дар соли 2005 вазни ќиёсии воридоти буљети шањри Душанбе дар даромади умумии буљети давлатї 15,6 фоизро ташкил дода бошад, пас дар соли 2014 ин нишондињанда ба 11,1 фоиз расонида шудааст, ки дар маљмўъ баробари буљетњои се вилояти љумњурї мебошад. Њол он ки шахсони њуќуќии дар шањри Душанбе ба ќайд гирифташуда 21,8 фоизи шумораи умумии корхонањои љумњурї ва соњибкорони инфиродї 25 фоизро ташкил медињанд. Њиссаи маљмўи мањсулоти минтаќавї дар њаљми умумии Маљмўи мањсулоти дохилї дар шањри Душанбе 20,6 фоиз буда, дар вилоятњои Суѓду Хатлон мутаносибан ба 24,1 ва 25,6 фоиз баробар мебошад.

Ќобили ќайд аст, ки тањкими имкониятњои буљети давлатї таъмини пойдории давлат, рушди иќтисодї миллї, некўањволї ва зиндагии осоиштаи њар як шањрванд ба рушду фаъолияти соњибкори зич алоќамандї дорад. Аз ин рў, бинобар то ба њадди камтарин расонидани монеањо, ки садди роњи рушди фаъолияти соњибкорї, љустуљў ва фароњам овардани шароити мусоид барои инкишофи соњибкорї дар шањри Душанбе буд, ки боиси афзоиши воридоти андозњо аз њисоби бахши хусусї дар пойтахт гардида дар нимсолаи соли 2014 ба 80,2 фоиз расидааст.

Тамоюли рушд ва раванди дастгирии давлатии соњибкорї аз нимаи дуюми солҳои 90-ум, бахусус аз соли 1997 инљониб дар пойтахти кишвар шаҳри Душанбе рў ба афзоиш нињода, имконият ва шароити мусоид бобати рушди соњибкорї фароҳам гардид.

Агар шумораи соњибкорони инфиродї ва шахсони њуќуќии фаъолияткунандаи шањр дар соли 2010-ум 23569 адад, аз онњо шахсони њуќуќии ѓайрбуљавї 4243 адад ва соњибкорони инфиродї 19326 нафар бошанд, пас ин нишондод дар соли 2014 ба 36382 адад расид, ки аз онњо шахсони њуќуќї 7893 ва соњибкорони инфиродї 28489 нафар мебошанд.

Љињати ќадрдонї намудани мењнати соњибкорони шањр, ки дар ободонии он њиссаи назарраси худро мегузоранд, аз соли 2006 инҷониб ҳамасола озмуни «Соњибкори бењтарини шањри Душанбе» баргузор мегардад. Дар ин озмун зиёда аз 7100 соњибкорон ширкат варзида, ба 108 нафари онҳо муяссар гардид, ки сазовори унвони «Соњибкори бењтарини пойтахт» гарданд.

Сатњи таваррум дар шањри Душанбе соли 2005–ум 12,1 фоиз, соли 2010–ум 8,6 фоиз ва соли 2014–ум 8,9 фоизро ташкил дод.

Љалби сармояи мустаќими хориљї

Фазои сиёсї ва сармоягузорї, инчунин санадњои меъёрии њуќуќии ќабулгардида барои њалли вазифањои афзалиятнок оид ба рушд ва таљдиди иќтисодиёт бо љалби њарчи бештари сармоягузорї ба иќтисодиёти шањр ва рушди бахши хусусї мусоидат менамоянд.

Дар соли 2014 ба шањри Душанбе 499,7 млн. доллари ШМА сармоя ворид гардидааст, ки аз он 185,4 млн. доллар сармояи мустаќими хориљї, 1,4 млн доллар сармояи љомадонї ва 312,9 млн. долларро дигар сармояњо ташкил медињанд.

Дар таносуб нисбат њаљми сармоягузории хориљї ба иќтисодиёти шањр нисбат ба соли 2005- ум 3,4 баробар ва нисбат ба соли 2010 – ум 29,6 фоиз зиёд гардидааст.

 

Савдои чакана ва хизматрасонии пулакї ба ањолї.

Дар соли 2014 гардиши савдои чакана 2,6 млрд. сомониро ташкил додааст, ки нисбат ба соли 2005 бо нархњои амалї 5,2 баробар ва нисбат ба соли 2010 –ум 2,6 баробар зиёд мебошад.

Тавре тањлилњо нишон медињанд, њиссаи гардиши савдои чакана дар шањри Душанбе ќариб 20,3 фоизро нисбат ба сатњи љумњурї ташкил медињад ва ба њисоби миёна ба як нафар сокини шањр 3324,1 сомонї рост меояд. Њамзамон гардиши савдои чакана ба њисоби миёна ба як нафар сокини шањр дар соли 2005-ум 779,2 сомонї ва нисбат ба соли 2010–ум 1374,5 сомониро ташкил додаст.

Дар давраи њисоботї соњаи хизматрасонии мењмонхонањо, тарабхонањо, ошхонањо ва кањвахонањо дар шањри Душанбе дар њаљми 296,6 млн. сомонї хизмат расонидаанд. Теъдоди мењмонхонањо (бе назардошти шахсони воќеї) аз 8 адад дар соли 2005 –ум ба 31 адад дар соли 2014 расидааст.

Дар давраи солњои 2005-2014 њаљми хизматрасонии пулакї ба ањолї ба маротиб афзудааст. Дар соли 2014 хизматрасонии пулакї ба ањолї 4,4 млрд. сомониро ташкил додаст, ки нисбат ба соли 2005-ум 8,0 баробар ва нисбат ба соли 2010–ум 14,6 фоиз зиёд мебошад.

Њаљми хизматрасонии пулакї ба ањолї ба њар нафар дар шањри Душанбе нисбат ба дигар минтаќањо афзалият дорад ва назар ба нишондињандањои миёнаи љумњурї 4,6 баробар зиёд мебошад. Хизматрасониии пулакї ба ањолї дар шањри Душанбе солњои охир тадриљан рушд ёфта дар соли 2014 њиссаи он дар љумњурї 44,0 фоизро ташкил додаааст ва ба њисоби миёна ба њар нафар ањолї дар шањри Душанбе 5662,2 сомонї рост меояд, ки ин нишондињанда дар соли 2005-ум 487,6 сомонї ва дар соли 2010 – ум 3462,3 сомониро ташкил медод.